Code rood |
Berichten uit 2003 |
Vanwege het extreem warme weer in de zomer van 2003 waarschuwt TenneT de overheid en elektriciteitsbedrijven eind juni voor mogelijke beperkingen in de productie van stroom in Nederland. Bij de productie van stroom wordt oppervlaktewater gebruikt als koelwater. Als dat water te warm is, kan er minder stroom worden geproduceerd. In juni is de temperatuur van het oppervlaktewater bij Lobith boven de 23 graden. Dat betekent dat het na gebruik terug te lozen water de voor het milieu kritische grens is genaderd van 30 graden. Het ministerie van Economische Zaken, Rijkswaterstaat, de stroomproducenten en TenneT hebben afspraken over een monitorsysteem met betrekking tot de beschikbaarheid van koelwater en daarmee samenhangende productiebeperkingen voor elektriciteit. TenneT moet als systeembeheerder van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening zorgen voor voldoende regel- en reservevermogen zodat de levering van elektriciteit in ons land niet in gevaar komt. Hiervoor heeft Tennet een waarschuwingssysteem ingesteld. Het waarschuwingssysteem kent drie fasen: groen, oranje en rood. Bij code ‘oranje’ is het voor TenneT beschikbare regel- en reservevermogen met een afroeptijd van acht uur of minder, kleiner dan 1400 MW. Het vermogen dat binnen dertig minuten kan worden afgeroepen is dan nog groter dan 700 MW. Bij code ‘rood’ is het regel- en reservevermogen dat binnen dertig minuten kan worden afgeroepen minder dan 700 MW. De groene code trad op 18 juni van dit jaar in werking. De laatste keer dat zo'n situatie zich voordeed, is negen jaar geleden tijdens de hittegolf in de zomer van 1994. Verbruikers werden door de gezamenlijke producenten opgeroepen extra zuinig met elektriciteit te zijn. Grote problemen bleven toen uit.
Nadat het waarschuwingssysteem van netbeheerder TenneT op 18 juni in werking was getreden met het afgeven van de groene code, geldt sinds 24 juni de code ‘oranje’. TenneT, dat het landelijke hoogspanningsnet beheert, overlegt later met het ministerie van Economische Zaken, Rijkswaterstaat en de stroomproducenten over de situatie.
Begin juli zet TenneT het licht weer op groen omdat er meer reserve is in de stroomproductie. Het is dan even iets koeler, wat leidt tot meer stroomreserve. Op 21 juli wijzigt TenneT de status van het stappenplan koelwaterbeperkingen opnieuw in oranje. Enkele dagen leek het beter te gaan met de temperatuur van het oppervlaktewater, maar de aanhoudende warmte lijkt toch weer aanleiding voor beperkingen. TenneT wijzigt de status van het stappenplan koelwaterplan op 25 juli weer in groen.
Door de extreme warmte en enorme droogte in grote delen van Europa en Rusland ontstaan er eind juli ook in andere landen problemen met onder meer de stroomvoorziening. Vooral in Italië is de stroom al verschillende keren uitgevallen. In Italië dreigen steeds energietekorten doordat de consumenten de airconditioning of ventilatoren op de hoogste stand zetten. De centrales kunnen het stijgende energieverbruik niet aan, onder meer omdat de stuwmeren waarmee zij energie opwekken een sterk dalende waterspiegel tonen.
De grootste Italiaanse energiemaatschappij, Enel, heeft laten weten dat de stroomvoorziening overdag enige tijd kan worden onderbroken als gevolg van de tekorten. Volgens het plan voor de rantsoenering worden vooral wijken of gebieden getroffen waar weinig industrie is gevestigd en circa 5% van de bevolking woont. Het hoofd van de Italiaanse Bescherming Bevolking, Guido Bertolaso, vreest een ramp als het niet snel gaat regenen. Een nog langere droogteperiode kan de waterkrachtcentrales uitschakelen. De regering overweegt de noodtoestand uit te roepen. In Noord-Italië zijn boetes ingesteld voor waterverkwisters die bijvoorbeeld bloemen water geven. De rivier de Po staat op zijn laagste stand in honderd jaar.
Op 4 augustus roept TenneT met het oog op de reservecapaciteit voor de derde keer de code oranje af. Als de temperatuur van het oppervlaktewater te hoog wordt, kunnen stroombedrijven onvoldoende koelwater lozen, waardoor uiteindelijk hun stroomproductie kan worden beperkt. Gelukkig zijn nog veel mensen op vakantie, waardoor de vraag naar stroom kleiner is dan normaal. Het energiebedrijf Nuon bespeurt een aanzienlijke stijging van het elektriciteitsverbruik: circa 4% ten opzichte van 2003, volgens Nuon gevolg van het feit dat er meer airconditioningsystemen zijn die bovendien minder efficiënt werken als de temperatuur boven de 25 graden komt. Energiebedrijf Essent bemerkt ook een grotere vraag maar wil uit concurrentieoverwegingen niet vertellen hoeveel stroom er meer wordt afgezet. Essent lijkt minder ‘getroffen’ te zijn door de code oranje van Tennet aangezien ze bij de meeste energiecentrales koeltorens hebben die ze kunnen inzetten als het water van rivieren te warm wordt. Koeltorens kunnen circa 135 meter hoog zijn en functioneren als een soort ‘schoorstenen’ doordat het opgewarmde koelwater in een gesloten systeem wordt afgekoeld. Veel van de energiecentrales van stroomproducent Essent werken al via koeltorens. Door zo'n koeltoren in te zetten, wordt het vermogen van een centrale echter iets lager. Het is dus duurder.
Het hoge verbruik heeft wel gevolgen voor de stroomprijzen. Op de stroombeurs APX zijn de gemiddelde prijzen bij hoge buitentemperaturen al snel verdubbeld ten opzichte van ‘normale’ dagen. Maar pieken die het vier- of vijfvoudige van normaal zijn, komen ook voor. De oorzaak daarvan is overigens niet altijd de hoge buitentemperatuur in Nederland. Er is op warme dagen soms ook meer export van stroom en tegelijk is dan de import van stroom vanuit het buitenland eveneens extra duur.
Het ministerie van Verkeer en Waterstaat neemt begin augustus een aantal preventieve maatregelen om problemen met laag of te warm oppervlaktewater te voorkomen. Daarnaast houdt het ministerie de mogelijkheid open om energiecentrales toestemming te geven om ‘te warm’ koelwater te lozen als de elektriciteitsproductie in gevaar komt. De aanhoudende droogte en het warme weer kunnen problemen veroorzaken voor de waterkwaliteit en de waterverdeling in ons land, zo meldt het ministerie van V&W.
De kerncentrale in Borssele en de reactor in Petten zeggen vooralsnog geen hinder te ondervinden van de hoge temperaturen. Wel is in Borssele het vermogen van de centrale teruggeschroefd om te voorkomen dat de temperatuur van het water dat op de Westerschelde wordt geloosd, te hoog wordt. In tegenstelling tot de verouderde centrale in Fessenheim in Frankrijk, waar het reactorgebouw door de brandweer moet worden natgehouden om een acceptabel binnenklimaat voor het personeel te handhaven, beschikt Borssele over een speciale isolatielaag. De veel kleinere reactor in Petten werkt met lagere temperaturen dan Borssele. Vanwege de warmte waarschuwde de DCMR Milieudienst Rijnmond de industrie in het Rijnmondgebied voor het gevaar van ozonconcentratie in verband met het warme weer. In het Rijnmondgebied staan ook enkele grote centrales en WKK-installaties.
De Belgische kerncentrale Doel vermindert begin augustus haar productie wegens de hitte. De elektriciteitscentrale draait niet meer op volle kracht als gevolg van de aanhoudende hitte die het onmogelijk maakt een deel van het koelwater te lozen. De productievermindering heeft geen invloed op de elektriciteitsvoorziening.
Begin augustus is de code oranje van toepassing en bereidt het ministerie V&W zich voor op ‘code rood’ in de stroomsector. Vanwege de hoge temperatuur van het oppervlaktewater, is lozing van koelwater beperkt. Elektriciteitsproducenten moeten hun productie verlagen. Bij een verder stijging van de watertemperatuur kan de elektriciteitsproductie in de knel komen. TenneT merkt dat het elektriciteitsverbruik met de dag toeneemt. Mensen komen terug van vakantie, scholen gaan weer open. De consument wordt voorlopig niet opgeroepen het verbruik te verminderen. Tennet overlegt met de grote industrie om te bekijken of zij minder energie kunnen verbruiken.
Door de hitte moeten de kolen- en kerncentrale van producent EPZ in Borssele de stroomproductie tijdelijk verminderen. De kerncentrale moet 5 MW van de totale capaciteit van 452 MW inleveren. De kolencentrale, die een capaciteit heeft van 406 MW, moet haar productie met 50 tot 75 MW beperken. Die beperking is nodig omdat anders de watertemperatuur van de rivier de Schelde teveel zou stijgen door het lozen van koelwater. De situatie bij de kolencentrale is volgens EPZ niet bijzonder.
TenneT kondigt op 10 augustus de ‘code rood’ af. Een stroomtekort dreigt. De reserveproductiecapaciteit heeft een absoluut minimum bereikt. TenneT noemt de situatie precair en doet een oproep aan de consumenten om het stroomverbruik in de ochtend zoveel mogelijk te beperken en te verspreiden over de dag.
Tennet verwacht vooral maandagmorgen 11 augustus een piek in het elektriciteitsverbruik omdat veel mensen dan weer aan het werk gaan. Voor veel mensen zit de bouwvakvakantie erop en in bepaalde delen van het land beginnen de scholen al weer.
De Luchthaven Schiphol schakelt op 11 augustus zoveel mogelijk over op noodaggregaten om het stroomnet te ontlasten. Het vliegveld reageert hiermee op de oproep van netbeheerder TenneT om zuinig met elektriciteit om te springen en het net niet te veel te belasten. Schiphol gebruikt de noodaggregaten om bepaalde gebouwen van stroom te voorzien. Schiphol blijft op andere plaatsen wel elektriciteit van het net gebruiken.
Bovendien zijn de pieren op de luchthaven volgens de woordvoerster voor koeling niet zo sterk afhankelijk van het stroomnet. Om de temperatuur voor de reizigers te verlagen, maakt Schiphol daar gebruik van een voorraad koud water die via leidingen door de gebouwen wordt gepompt. Dit betekent dat er geen stroomvretende airconditioners nodig zijn.
Op 11 augustus treedt er een zeer extreme prijspiek op op de stroombeurs. De prijs van elektriciteit, verhandeld op de Amsterdam Power Exchange (APX), bedraagt 1600 euro per MWh. Dit is de hoogste prijs ooit op de APX. Deze prijspiek, de maximaal vastgestelde limiet, wordt voornamelijk veroorzaakt door de hitte waardoor stroomproducenten minder kunnen produceren en de vraag groeit. De gemiddelde prijs voor de piekuren op maandag ligt op bijna 1000 euro per MWh. Dat is ongeveer dertig keer zo hoog als tijdens een normale maandag. Door de aanhoudende hitte komen steeds meer stroomproducenten in de problemen omdat zij (nog) geen toestemming hebben om te warm koelwater op het oppervlaktewater te lozen. Bovendien zijn veel mensen van vakantie terug die weer aan het werk gaan in kantoren met veelal airconditioning.
Het aanbod van elektriciteit op de APX is met bijna 36.000 MWh dan aanzienlijk; in ieder geval zeker niet lager dan normaal. En de prijzen voor de daluren, van 24.00 tot 08.00 uur, liggen eveneens met een gemiddelde prijs van 21,69 euro per MWh op een normaal niveau.
Op 12 augustus bereikt de stroomprijs op de APX opnieuw een maximum. De prijs voor elektriciteit bereikt tijdens de handel het pas een dag eerder ingestelde plafond van 2000 euro per MWh. Elektriciteit die de volgende morgen moet worden geleverd, kost om 10.00 uur 2000 euro. Om 12.00 uur en 18.00 uur betaalt de handel 1999 euro per MWh. De elektriciteit die de volgende dag wordt geleverd kent ook op andere tijdstippen gedurende de dag hoge prijzen. Om 11.00 uur kost zij 1600 euro per MWh. En om 13.00, 14.00 en 16.00 uur 1800 euro per MWh. De gemiddelde piekprijs voor elektriciteit op woensdag komt daarmee op 944,61 euro per MWh. In de daluren is de prijs een stuk lager. Van 24.00 uur dinsdag tot 08.00 uur woensdagochtend kost elektriciteit gemiddeld 22,88 euro per MWh. Het verhandelde volume ligt met 32.678,5 MWh op een normaal niveau. De prijzen op de APX zijn verreweg het hoogst van alle Europese stroombeurzen. De Franse beurs Powernext piekt ook, op ruim 1000 euro per MWh, de helft van de Nederlandse prijs. Marktwaarnemers wijten de hoge APX-prijzen aan de geringe liquiditeit van de Nederlandse markt: Nederland is een klein land met een beperkt productievermogen dat veel elektriciteit importeert. Dat wreekt zich als het aanbod in het buitenland laag is.
Franse en Duitse centrales mogen op 12 augustus toch warm koelwater lozen. In beide landen ontstaat beroering over de opheffing van beperkingen voor afvalwaterlozingen door kerncentrales en andere installaties die stroom produceren. Kerncentrales kunnen er niet op volle toeren draaien, omdat het koelwater te warm is. Door te lozen in het toch al opgewarmde rivierwater kan onder meer grote vissterfte ontstaan. Duitse milieugroepen en regionale politieke oppositiepartijen zijn furieus over de toegestane lozingen van te warm koelwater door Duitse kerncentrales. Onder meer de SPD en de Groenen in Beieren eisen dat de kerncentrale Isar I direct van het net wordt gehaald. Volgens de Duitse zender ARD vrezen de opposanten grote gevolgen voor natuur en milieu. In Beieren en in Baden-Wurttemberg hebben in totaal drie kerncentrales toestemming gekregen tijdelijk water te lozen met een temperatuur die enkele graden boven de norm is. De betrokken autoriteiten wijzen er maandag op dat het om tijdelijke maatregelen gaat waarvan de ecologische gevolgen beperkt zullen blijven. De Franse regering beslist dat kerncentrales koelwater tot 28 graden Celsius kunnen lozen in de rivieren. Dat gold al voor de kerncentrale van Tricastin langs de Rhône. Milieubeschermers zijn ook hier boos over de maatregel.
Uiteindelijk loopt het stroomverbruik in Nederland op maandagmorgen 11 augustus op, maar niet zodanig dat er problemen ontstaan. Rond 10.30 uur ligt de capaciteitsvraag rond de 12.400 megawatt (MW). Daarmee blijft het verbruik binnen de kritische grens van 12.500 MW; het inzetten van reservecapaciteit blijkt niet nodig. Het stroomverbruik blijft ook de rest van de dag onder de 12.500 MW.
Op 13 augustus zijn de prijzen op de APX weer bijna normaal. Het hoge prijsniveau van de voorgaande drie dagen is dan verdwenen. De gedaalde prijzen op de APX hebben vrijwel zeker te maken met de wat koelere lucht die op dat moment ons land binnenstroomt. In deze week worden temperaturen tussen de 20 en 25°C verwacht. Dit zal er voor zorgen dat de energieconsumptie voor airco’s, koelkasten, enzovoorts een stuk lager zal zijn. Ook speculeert de handel er wellicht al op dat de energiecentrales weer meer kunnen gaan produceren. Het oppervlaktewater, waarvan veel centrales afhankelijk zijn als zij koelwater willen lozen, zal echter niet zo snel dalen als de buitentemperatuur.
De kolencentrale van stroomproducent Electrabel in Nijmegen loost sinds 12 augustus warmer water op de Waal dan in de bedrijfsvergunning is vastgelegd. Hiervoor krijgt Electrabel toestemming van netbeheerder TenneT, omdat anders de centrale helemaal uit bedrijf moet. De Gelderland-centrale is dringend nodig om voldoende reservevermogen te creëren, volgens TenneT. De ontheffing voor het lozen van ‘te warm’ koelwater is in overleg met Rijkswaterstaat afgegeven. De kolencentrale is dan de enige die koelwater mag lozen dat warmer is dan 30 graden Celsius.
De hogere temperatuur kan voor vissterfte zorgen. Lucas Reijnders, hoogleraar Milieukunde, noemt de problemen een direct gevolg van de liberalisering van de energiesector. Evenals PvdA-Kamerlid Crone gelooft hij dat het voor commerciële bedrijven niet lucratief is om te investeren in reserves. Volgens Crone moet de overheid zorgen voor reservecapaciteit. Hij sluit niet uit dat energieproducenten tekorten creëren om de prijs op te drijven.
Terwijl bijna alle buurlanden van België alarm slaan door stroomtekorten, is er in België geen enkel probleem met de stroomproductie en het verbruik. Het piekverbruik tijdens de hete dagen ligt zelfs onder de pieken van de zomer 2002. In Nederland concentreert de verbruiksstijging zich vooral in de Randstad. De grote bevolkingsdichtheid en de grote concentratie van kantoorgebouwen zorgen daar voor enorme verbruikspieken. In België is geen sprake van een abnormale stijging van het verbruik. Specialisten zoeken de oorzaak in verschillen wat de stroomproductie. België kan zijn verbruik volledig dekken met de productie van centrales in eigen land. In Nederland is dat niet het geval; daar moeten de stroomleveranciers zelfs onder normale omstandigheden elektriciteit, vooral uit Frankrijk, importeren om aan de vraag te voldoen. En juist die import uit Frankrijk verloopt steeds moeilijker omdat de Franse kerncentrales door opgewarmd koelwater steeds minder stroom produceren. De Belgische kerncentrales hebben veel minder last van verhogingen van de temperatuur van het koelwater.
Minister Brinkhorst van Economische Zaken (EZ) maakt op 14 augustus bekend dat hij wil dat elektriciteitscentrales voor hun koeling minder afhankelijk worden van oppervlaktewater. Bij het opwekken van stroom gebruiken centrales water uit rivieren om te koelen. Brinkhorst vindt dat de producenten alternatieve manieren moeten bedenken. Een alternatief voor de koelwatersystemen met oppervlaktewater zijn koeltorens. EZ is het oneens met de PvdA, die de krapte aan een te beperkte reservecapaciteit wijt.
De dreiging van een stroomtekort neemt vanaf 14 augustus verder af. TenneT denkt dat op 15 augustus de Code Rood kan worden opgeheven waardoor de Code Oranje van kracht wordt. Met name het koelere weer zorgt dat de airco's minder hard draaien, waardoor het stroomverbruik afneemt.
Op 15 augustus zijn de ergste stroomproblemen voorbij en zijn de APX-prijzen weer normaal. De productie van elektriciteit neemt nauwelijks toe. Wel is het reservevermogen opnieuw groter geworden.
Op 18 augustus schrijft minister van Binnenlandse Zaken Remkes in een brief aan de provincies, gemeenten en waterschappen dat er op korte termijn geplande stroomonderbrekingen bij voortdurende droogte mogelijk zijn. Als de droogte nog veel langer aanhoudt, moeten netbeheerders de elektriciteit wisselend per regio voor de duur van een tot anderhalf uur uitschakelen. Dat is één van de drastische maatregelen waarmee het kabinet dan rekening houdt. Volgens de minister is er dan geen sprake van een crisis als gevolg van de warmte en de droogte. Gelet op de voorspellingen over aanhoudende droogte op langere termijn is een kritieke situatie met grotere of kleinere maatschappelijke gevolgen echter niet uit te sluiten. De lage waterstanden kunnen een tekort aan koelwater voor de elektriciteitscentrales veroorzaken. Als die hun productie moeten terugdringen, zullen de zeven regionale netbeheerders in samenspraak met de beheerder van het hoogspanningsnet TenneT moeten besluiten tot eventueel afschakelen van elektriciteit. De draaiboeken daarvoor liggen klaar. In het interdepartementaal beleidsteam is gesproken over een verdeelsleutel waarbij regio’s om beurten anderhalf uur worden uitgeschakeld. Vitale en kwetsbare voorzieningen, zoals vervoer, ziekenhuizen en industrie zullen worden ontzien. Door het gebrek aan zoet water, gaan waterschappen het grondwaterpeil op peil houden door het inlaten van een mengsel van zout en zoet water. Remkes neemt vanuit de overheid dan nog geen maatregelen en houdt het bij de oproep zuinig te zijn met water en energie.
Het midden- en kleinbedrijf (MKB) wil snel meer duidelijkheid van minister Remkes van Binnenlandse Zaken over de consequenties van een mogelijke stroomuitval. Het MKB vindt het logisch dat kwetsbare groepen en vitale voorzieningen, zoals ziekenhuizen, worden ontzien. Ziekenhuizen hebben net als grote bedrijven echter vaak noodaggregaten, waardoor zij kunnen blijven draaien. Veel kleine bedrijven hebben echter geen noodvoorzieningen. Het MKB denkt dat veel winkels en groothandels met koelinstallaties worden getroffen als de stroom uitvalt. Ook de kleinschalige industrie lijdt schade.
Tennet schakelt op 22 augustus over op Code Groen. De dreiging van een stroomtekort is voorbij. De stroomreserve zit dan boven de 1400 MW. Dan is er geen direct gevaar meer voor verstoring van het evenwicht tussen aanbod en vraag van elektriciteit.
De Nuclear Research & Consultancy Group (NRG) in Petten vraagt op 22 augustus het ministerie van Verkeer en Waterstaat toestemming om tijdelijk warmer koelwater in de Noordzee te mogen lozen dan de vergunning toestaat. Die ontheffing is noodzakelijk omdat de nucleaire onderzoeksreactor in Petten een dag eerder weer in werking is gesteld. De centrale lag stil vanwege een periodieke onderhoudsstop. NRG betrekt het koelwater uit het Noord-Hollands Kanaal en loost het na gebruik in de Noordzee. Het geloosde water mag volgens de vergunning een maximum temperatuur van 34 graden Celsius hebben. Op dat moment is het water in het Noord-Hollands Kanaal door de droogte en de afgelopen warme periode 22 graden. Het gebruikte koelwater stroomt 17 graden warmer de zee in.
Op 5 september stuurt minister Brinkhorst een brief aan de Tweede Kamer over stroomvoorziening. Bij schaarste aan stroom, zoals nu dreigde, moeten draaiboeken klaarliggen en minister Brinkhorst wil daarvoor persoonlijk verantwoordelijk zijn. Hij wil de beslissing over het gebruik van de noodplannen over het afschakelen van verbruikers niet aan "techneuten" overlaten. "De bestaande draaiboeken zullen worden bezien, opdat de ministeriele eindverantwoordelijkheid daadwerkelijk vorm en inhoud krijgt", staat in de brief. De minister voelt er weinig voor om bij schaarste export te annuleren. Ons land importeert veel stroom en wil een goede buur zijn. In elk geval wil Brinkhorst dat er duidelijke internationale afspraken komen over noodsituaties.
Op 18 november maakt de Vereniging voor Energie, Milieu en Water (VEMW) bekend dat de hete zomer van 2003 de industrie tientallen miljoenen euro’s heeft gekost. Dat blijkt uit een inventarisatie onder bedrijven uit verschillende industrietakken. De zomerschade is een gevolg van de lozingseis dat koelwater niet warmer mag zijn dan 30 °C. Verschillende bedrijven moesten hun productiecapaciteit verlagen. De chemie, de staalverwerkende en voedingsmiddelenindustrie hebben veel schade geleden. Ook producenten van elektriciteit hadden last van de hitte. Ze hadden te maken met productiebeperkingen (Code Rood), omdat ze niet over voldoende koelwater konden beschikken. VEMW wil dat de overheid de lozingseis loslaat. In plaats daarvan moet er per locatie worden gekeken welke gevolgen warm koelwater heeft op het milieu. Om goed in te kunnen spelen op een zomer met extreme weersomstandigheden, wil VEMW dat de nieuwe beoordelingssystematiek snel beschikbaar is.